Kiểm tra loãng xương và mật độ xương (DXA) có nên làm không? Chỉ số T là gì, ai cần kiểm tra?
Loãng xương là tình trạng mất khối lượng xương, xương trở nên giòn và dễ gãy, thường được gọi là 'căn bệnh thầm lặng' — thường không có triệu chứng cho đến khi ngã hoặc va chạm gây gãy xương hông, cột sống hoặc cổ tay. Phương pháp tham chiếu để đo mật độ xương là 'Máy đo hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA)', đọc qua chỉ số T: T ≥ −1,0 là bình thường, −1,0 đến −2,5 là giảm khối lượng xương (thiếu xương), ≤ −2,5 là loãng xương. Việc có cần kiểm tra và điều trị hay không do bác sĩ đánh giá dựa trên nguy cơ cá nhân, DXA và đánh giá nguy cơ gãy xương (FRAX); độ tuổi sàng lọc theo khuyến nghị của Cục Y tế và Hiệp hội Loãng xương. Dưới đây là thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Loãng xương là gì? Tại sao gọi là 'căn bệnh thầm lặng'
Loãng xương là tình trạng giảm khối lượng xương và sức mạnh xương, tăng nguy cơ gãy xương, đặc điểm là hầu như không có cảm giác:
- Thường không có triệu chứng, chỉ được phát hiện khi gãy xương hông, cột sống hoặc cổ tay; gãy xương cột sống do nén có thể gây giảm chiều cao, gù lưng
- Phụ nữ sau mãn kinh do giảm estrogen, mất khối lượng xương tăng nhanh, là nhóm nguy cơ quan trọng
- Trọng điểm: gãy xương (đặc biệt xương hông) ảnh hưởng lớn đến vận động và sức khỏe người cao tuổi; hiểu sớm về nguy cơ có ích
Đo mật độ xương thế nào? Cách đọc DXA, chỉ số T và Z
Phương pháp tham chiếu cho mật độ xương (BMD) là DXA (Máy đo hấp thụ tia X năng lượng kép), thường đo cột sống thắt lưng và hông, liều bức xạ rất thấp:
- Chỉ số T: so với người trưởng thành khỏe mạnh trẻ. ≥ −1,0 bình thường; −1,0 đến −2,5 là giảm khối lượng xương (thiếu xương); ≤ −2,5 là loãng xương (áp dụng cho phụ nữ sau mãn kinh và nam trên 50 tuổi)
- Chỉ số Z: dùng cho phụ nữ tiền mãn kinh, nam dưới 50 tuổi và trẻ em; ≤ −2,0 biểu thị 'thấp hơn dự kiến so với tuổi'; nhóm này không thể chẩn đoán loãng xương chỉ dựa vào số đo mật độ xương, cần đánh giá lâm sàng
- 'Giảm khối lượng xương (thiếu xương)' không đồng nghĩa với 'loãng xương', cũng không nhất thiết phải dùng thuốc — cách đọc và xử lý tiếp theo do bác sĩ đánh giá
Ai cần kiểm tra mật độ xương?
Đối tượng sàng lọc tùy theo nguy cơ, không phải ai cũng cần làm hàng năm:
- USPSTF Hoa Kỳ khuyến nghị: phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên sàng lọc; phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi nếu đánh giá nguy cơ cao cũng nên kiểm tra (nam giới không có khuyến nghị rõ do thiếu bằng chứng)
- Tại Đài Loan (theo khuyến nghị của Cục Y tế và Hiệp hội Loãng xương Trung Hoa Dân Quốc): thường đề cập phụ nữ khoảng trên 65 tuổi, nam giới khoảng trên 70 tuổi, hoặc trẻ hơn nhưng có yếu tố nguy cơ hoặc từng bị gãy xương do loãng xương; khuyến nghị thực tế dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế
- Yếu tố nguy cơ thường gặp: lớn tuổi, mãn kinh, thiếu cân, từng gãy xương, cha mẹ gãy xương hông, dùng corticosteroid dài hạn, hút thuốc, uống rượu quá mức, viêm khớp dạng thấp hoặc cường giáp, thiếu canxi và vitamin D; bác sĩ cũng có thể dùng FRAX (bao gồm mô hình Đài Loan) ước tính nguy cơ gãy xương 10 năm để hỗ trợ đánh giá
'Siêu âm gót chân đo mật độ xương' trong khám sức khỏe có tương đương chẩn đoán không?
Siêu âm gót chân (QUS) thường thấy ở hiệu thuốc, khám sức khỏe hoặc cộng đồng khác với DXA, cần phân biệt rõ:
- Siêu âm gót chân (QUS) rẻ, không bức xạ, là công cụ 'sàng lọc sơ bộ', không thể dùng tiêu chuẩn T của WHO để 'chẩn đoán' loãng xương
- Nếu kết quả siêu âm thấp, nên làm DXA để xác nhận; không tự chẩn đoán chỉ dựa vào một con số
- Cũng không phải 'quét càng nhiều càng tốt': kết quả bình thường thường không cần đo lại hàng năm, khoảng cách kiểm tra lại thường khoảng 2 năm, tùy theo nguy cơ và khuyến nghị của bác sĩ cùng điều kiện bảo hiểm y tế
Loãng xương có thể phòng ngừa không? Sau khi kiểm tra thì làm gì
Sức khỏe xương có thể cải thiện qua lối sống, kết quả kiểm tra do bác sĩ đọc và quyết định hướng tiếp theo:
- Chăm sóc xương chung: đủ canxi và vitamin D, tập thể dục chịu trọng lượng và kháng lực đều đặn, không hút thuốc, hạn chế rượu, phòng ngã tại nhà
- Việc có cần dùng thuốc điều trị hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên đánh giá tổng hợp từ DXA, nguy cơ FRAX và tiền sử gãy xương; trang này không khuyến nghị thuốc cụ thể hoặc tuyên bố kết quả
- Loãng xương là tình trạng mãn tính có thể quản lý được; nếu thắc mắc hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, nên thảo luận với bác sĩ về kiểm tra và sắp xếp tiếp theo, đồng thời dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế
Câu hỏi thường gặp
Kiểm tra mật độ xương (DXA) là gì? Có chính xác không?
Phương pháp tham chiếu cho mật độ xương (BMD) là DXA (Máy đo hấp thụ tia X năng lượng kép), thường đo cột sống thắt lưng và hông, liều bức xạ rất thấp. Nó sử dụng chỉ số T để đánh giá tình trạng khối lượng xương và là cơ sở chẩn đoán loãng xương quốc tế. Siêu âm gót chân (QUS) thường thấy ở hiệu thuốc hoặc khám sức khỏe chỉ là sàng lọc sơ bộ, không dùng để chẩn đoán; nếu kết quả thấp nên làm DXA để xác nhận. Trang này cung cấp thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Chỉ số T mật độ xương được đọc thế nào? Bao nhiêu là loãng xương?
Với phụ nữ sau mãn kinh và nam giới trên 50 tuổi: T ≥ −1,0 là bình thường; −1,0 đến −2,5 là giảm khối lượng xương (thiếu xương); ≤ −2,5 là loãng xương. Chỉ số T so sánh với người trưởng thành khỏe mạnh trẻ tuổi. Phụ nữ tiền mãn kinh, nam dưới 50 tuổi và trẻ em dùng chỉ số Z, không thể chỉ dựa vào con số để chẩn đoán mà cần đánh giá lâm sàng. Giảm khối lượng xương không đồng nghĩa với loãng xương và không nhất thiết phải dùng thuốc.
Ai cần kiểm tra mật độ xương? Nên làm ở độ tuổi nào?
Tùy theo nguy cơ. USPSTF Hoa Kỳ khuyến nghị sàng lọc cho phụ nữ từ 65 tuổi trở lên; phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi có nguy cơ cao cũng nên kiểm tra. Tại Đài Loan (theo khuyến nghị của Cục Y tế và Hiệp hội Loãng xương), thường đề cập phụ nữ khoảng trên 65 tuổi, nam giới khoảng trên 70 tuổi, hoặc trẻ hơn nhưng có yếu tố nguy cơ hoặc từng bị gãy xương do loãng xương; thực tế dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế. Người có yếu tố nguy cơ nên thảo luận với bác sĩ.
Siêu âm gót chân đo mật độ xương ở hiệu thuốc hoặc khám sức khỏe có đáng tin không?
Siêu âm gót chân (QUS) rẻ, không bức xạ, là công cụ 'sàng lọc sơ bộ' tiện lợi, nhưng không thể dùng tiêu chuẩn T của WHO để chẩn đoán loãng xương, tương quan với DXA hạn chế và có thể bỏ sót một số bất thường. Nếu kết quả thấp, nên làm DXA để xác nhận, không tự chẩn đoán chỉ dựa vào một con số.
Kiểm tra mật độ xương nên làm bao lâu một lần?
Không phải càng thường xuyên càng tốt. Kết quả bình thường thường không cần đo lại hàng năm; khoảng cách kiểm tra lại thường khoảng 2 năm, thực tế tùy theo nguy cơ cá nhân, có gần ngưỡng hay đang điều trị, và khuyến nghị của bác sĩ cùng điều kiện bảo hiểm y tế. Không có bằng chứng ủng hộ việc quét hàng năm cho kết quả bình thường.
Nếu phát hiện giảm khối lượng xương hoặc loãng xương, có nhất thiết phải uống thuốc không?
Không nhất thiết. Giảm khối lượng xương (thiếu xương) không đồng nghĩa với loãng xương; việc có dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên đánh giá tổng hợp từ chỉ số DXA, nguy cơ gãy xương FRAX và tiền sử gãy xương. Đồng thời có thể cải thiện qua lối sống: đủ canxi và vitamin D, tập thể dục chịu trọng lượng và kháng lực, không hút thuốc, hạn chế rượu, phòng ngã tại nhà. Nếu thắc mắc, hãy thảo luận với bác sĩ; trang này không khuyến nghị thuốc cụ thể.
Trang này là tổng hợp thông tin trung lập, chỉ để tham khảo, không phải lời khuyên y tế, cũng không cấu thành bất kỳ cam kết chẩn đoán hay điều trị nào.