Kiểm tra loãng xương và mật độ xương (DXA) có nên làm không? Cách đọc chỉ số T, ai cần kiểm tra?
Loãng xương là tình trạng mất khối lượng xương, xương trở nên giòn và dễ gãy, thường được gọi là 'bệnh thầm lặng' – thường không có triệu chứng cho đến khi ngã hoặc va chạm gây gãy xương hông, cột sống hoặc cổ tay. Phương pháp tham chiếu tiêu chuẩn để đo mật độ xương là 'hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA)', đọc qua chỉ số T: T ≥ −1,0 là bình thường, −1,0 đến −2,5 là giảm mật độ xương (thiếu xương), ≤ −2,5 là loãng xương. Việc có cần kiểm tra và điều trị hay không nên do bác sĩ đánh giá dựa trên nguy cơ cá nhân, kết quả DXA và thang điểm nguy cơ gãy xương (FRAX); độ tuổi tầm soát khuyến nghị theo Bộ Y tế và Hiệp hội Loãng xương. Dưới đây là thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Loãng xương là gì? Tại sao gọi là 'căn bệnh thầm lặng'
Loãng xương là tình trạng giảm khối lượng xương và sức mạnh xương, tăng nguy cơ gãy xương, đặc điểm là hầu như không có cảm giác:
- Thường không có triệu chứng, thường chỉ được phát hiện khi gãy xương hông, cột sống hoặc cổ tay; gãy xương nén cột sống có thể gây giảm chiều cao, gù lưng
- Phụ nữ sau mãn kinh do giảm estrogen, mất xương tăng tốc, là nhóm nguy cơ quan trọng
- Trọng tâm: gãy xương (đặc biệt xương hông) ảnh hưởng lớn đến khả năng vận động và sức khỏe của người cao tuổi; hiểu rõ nguy cơ sớm có ích
Mật độ xương được đo thế nào? Cách đọc DXA, chỉ số T và Z
Phương pháp tham chiếu tiêu chuẩn cho mật độ xương (BMD) là DXA (hấp thụ tia X năng lượng kép), thường đo cột sống thắt lưng và hông, liều bức xạ rất thấp:
- Chỉ số T: so với người trưởng thành khỏe mạnh trẻ. ≥ -1,0 bình thường; -1,0 đến -2,5 là giảm mật độ xương (thiếu xương); ≤ -2,5 là loãng xương (áp dụng cho phụ nữ sau mãn kinh và nam trên 50 tuổi)
- Chỉ số Z: dùng cho phụ nữ tiền mãn kinh, nam dưới 50 tuổi và trẻ em, ≤ -2,0 nghĩa là 'thấp hơn kỳ vọng theo tuổi'; nhóm này không thể chỉ dựa vào số mật độ xương để chẩn đoán loãng xương, cần đánh giá lâm sàng
- 'Giảm mật độ xương (thiếu xương)' không tương đương 'loãng xương', và không nhất thiết phải dùng thuốc—cách đọc và theo dõi do bác sĩ đánh giá
Ai cần kiểm tra mật độ xương?
Đối tượng sàng lọc tùy theo nguy cơ, không phải ai cũng cần làm hàng năm:
- USPSTF Hoa Kỳ khuyến nghị: phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên sàng lọc; phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi nếu đánh giá nguy cơ cao cũng nên kiểm tra (nam giới do thiếu bằng chứng nên không có khuyến nghị rõ ràng)
- Về phía Đài Loan (theo khuyến cáo của Cục Y tế Quốc gia và Hiệp hội Loãng xương Trung Hoa Dân Quốc): thường đề cập phụ nữ trên 65 tuổi, nam giới trên 70 tuổi, hoặc trẻ hơn nhưng có yếu tố nguy cơ, từng bị gãy xương do yếu; khuyến cáo thực tế dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế Quốc gia.
- Các yếu tố nguy cơ thường gặp: lớn tuổi, mãn kinh, nhẹ cân, từng gãy xương, cha mẹ gãy xương hông, dùng corticosteroid kéo dài, hút thuốc, uống rượu quá mức, viêm khớp dạng thấp hoặc cường giáp, thiếu canxi và vitamin D, v.v.; bác sĩ cũng có thể dùng FRAX (bao gồm mô hình Đài Loan) để ước tính nguy cơ gãy xương trong 10 năm hỗ trợ đánh giá.
Siêu âm gót chân đo mật độ xương trong kiểm tra sức khỏe có tương đương chẩn đoán không?
Siêu âm gót chân (QUS) thường thấy ở nhà thuốc, kiểm tra sức khỏe hoặc cộng đồng khác với DXA, cần phân biệt:
- Siêu âm gót chân (QUS) rẻ, không bức xạ ion hóa, là công cụ 'sàng lọc ban đầu', không thể dùng tiêu chuẩn T của WHO để 'chẩn đoán' loãng xương.
- Nếu kết quả siêu âm thấp, nên làm thêm DXA để xác nhận; không tự chẩn đoán chỉ dựa trên một con số duy nhất.
- Cũng không phải 'càng quét nhiều càng tốt': kết quả bình thường thường không cần đo lại hàng năm, khoảng cách kiểm tra lặp lại thường khoảng 2 năm, tùy theo nguy cơ, khuyến cáo bác sĩ và điều kiện bảo hiểm y tế.
Loãng xương có thể phòng ngừa không? Sau khi kiểm tra thì sao?
Sức khỏe xương có thể cải thiện từ lối sống, kết quả kiểm tra do bác sĩ đọc và quyết định hướng tiếp theo:
- Chăm sóc xương chung: đủ canxi và vitamin D, tập thể dục chịu trọng lượng và kháng lực đều đặn, không hút thuốc, hạn chế rượu, phòng ngã tại nhà.
- Có cần dùng thuốc điều trị hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên đánh giá tổng hợp DXA, nguy cơ FRAX và tiền sử gãy xương; trang này không khuyến nghị thuốc cụ thể hoặc tuyên bố kết quả.
- Loãng xương là tình trạng mãn tính có thể quản lý; nếu có thắc mắc hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao, nên thảo luận với bác sĩ về kiểm tra và sắp xếp tiếp theo, và dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế Quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm tra mật độ xương (DXA) là gì? Có chính xác không?
Phương pháp tham chiếu tiêu chuẩn cho mật độ xương (BMD) là DXA (hấp thụ tia X năng lượng kép), thường đo cột sống thắt lưng và hông, liều bức xạ rất thấp. Nó sử dụng chỉ số T để đánh giá tình trạng xương, là cơ sở chẩn đoán loãng xương trên toàn cầu. Siêu âm gót chân (QUS) thường thấy ở nhà thuốc hoặc kiểm tra sức khỏe chỉ là sàng lọc sơ bộ, không thể dùng để chẩn đoán; nếu kết quả thấp nên làm DXA để xác nhận. Trang này cung cấp thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Chỉ số T mật độ xương được hiểu thế nào? Bao nhiêu là loãng xương?
Ví dụ ở phụ nữ sau mãn kinh và nam giới trên 50 tuổi: T ≥ -1,0 là bình thường; -1,0 đến -2,5 là giảm mật độ xương (thiếu xương); ≤ -2,5 là loãng xương. Chỉ số T được so sánh với người trưởng thành khỏe mạnh trẻ. Phụ nữ tiền mãn kinh, nam dưới 50 tuổi và trẻ em nên xem chỉ số Z, và không thể chỉ dựa vào con số để chẩn đoán mà cần đánh giá lâm sàng. Giảm mật độ xương không tương đương loãng xương và không nhất thiết phải dùng thuốc.
Ai cần kiểm tra mật độ xương? Nên làm ở độ tuổi nào?
Tùy theo nguy cơ. USPSTF Hoa Kỳ khuyến nghị sàng lọc cho phụ nữ từ 65 tuổi trở lên; phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi có nguy cơ cao cũng nên kiểm tra. Tại Đài Loan (theo khuyến nghị của Cục Y tế Quốc gia và Hiệp hội Loãng xương), thường đề cập phụ nữ trên 65 tuổi, nam trên 70 tuổi, hoặc trẻ hơn nhưng có yếu tố nguy cơ, từng bị gãy xương do yếu; thực tế dựa trên thông báo mới nhất của Cục Y tế Quốc gia. Người có yếu tố nguy cơ có thể thảo luận với bác sĩ.
Siêu âm gót chân đo mật độ xương ở nhà thuốc hoặc kiểm tra sức khỏe có đáng tin không?
Siêu âm gót chân (QUS) rẻ, không bức xạ ion hóa, là công cụ 'sàng lọc sơ bộ' tiện lợi, nhưng không thể dùng tiêu chuẩn T của WHO để chẩn đoán loãng xương, tương quan với DXA hạn chế, có thể bỏ sót một số bất thường. Nếu kết quả thấp, nên làm DXA để xác nhận, không tự chẩn đoán chỉ dựa vào một con số.
Kiểm tra mật độ xương nên làm bao lâu một lần?
Không phải càng thường xuyên càng tốt. Kết quả bình thường thường không cần đo lại hàng năm; khoảng cách lặp lại thường khoảng 2 năm, thực tế tùy theo nguy cơ cá nhân, có gần ngưỡng hay đang điều trị, và khuyến nghị của bác sĩ cùng điều kiện bảo hiểm y tế. Quét hàng năm cho kết quả bình thường không có bằng chứng hỗ trợ.
Nếu phát hiện giảm mật độ xương hoặc loãng xương, có nhất thiết phải uống thuốc không?
Không nhất thiết. Giảm mật độ xương (thiếu xương) không tương đương loãng xương; việc dùng thuốc hay không là quyết định của bác sĩ dựa trên chỉ số DXA, nguy cơ gãy xương FRAX và tiền sử gãy xương. Đồng thời có thể cải thiện qua lối sống: đủ canxi và vitamin D, tập thể dục chịu trọng lượng và kháng lực, không hút thuốc, hạn chế rượu, phòng ngã tại nhà. Nếu thắc mắc, hãy thảo luận với bác sĩ; trang này không khuyến nghị thuốc cụ thể.
Trang này là tổng hợp thông tin trung lập, chỉ tham khảo, không phải lời khuyên Y tế, cũng không cấu thành bất kỳ cam kết chẩn trị nào.