Xoắn khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori) có cần xét nghiệm và diệt trừ không? Mối liên hệ giữa phương pháp kiểm tra và ung thư dạ dày
Helicobacter pylori (H. pylori) là vi khuẩn sống trong dạ dày, là nguyên nhân chính gây viêm dạ dày mãn tính và loét dạ dày tá tràng, được Tổ chức Y tế Thế giới (IARC) xếp vào nhóm 1 (chắc chắn) gây ung thư – hầu hết ung thư dạ dày có liên quan đến nó. Tuy nhiên, đa số người nhiễm không có triệu chứng, và không phải ai cũng cần xét nghiệm hoặc điều trị. Các xét nghiệm phổ biến gồm test hơi thở urê, kháng nguyên phân và sinh thiết qua nội soi dạ dày; kháng thể trong máu chỉ cho thấy 'đã từng tiếp xúc', không xác nhận nhiễm hiện tại hay đã diệt trừ. Nghiên cứu cho thấy diệt trừ vi khuẩn có thể làm giảm (nhưng không loại bỏ hoàn toàn) nguy cơ ung thư dạ dày; chương trình diệt trừ quy mô lớn ở Mã Tổ, Đài Loan là một ví dụ nổi tiếng. Việc có xét nghiệm và điều trị hay không nên do bác sĩ đánh giá dựa trên triệu chứng và nguy cơ, theo công bố mới nhất của Cục Y tế Quốc gia; điều trị diệt trừ phải do bác sĩ kê đơn, không tự ý mua thuốc. Trang này cung cấp thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Helicobacter pylori là gì? Mối liên hệ với ung thư dạ dày và loét dạ dày
Nó là vi khuẩn có thể sống trong môi trường axit dạ dày, chỉ gây bệnh sau viêm mãn tính kéo dài:
- Là nguyên nhân chính gây viêm dạ dày mãn tính và loét dạ dày tá tràng (loét dạ dày, loét tá tràng)
- IARC của WHO đã xếp nó vào nhóm 1 (chắc chắn) gây ung thư từ năm 1994, là yếu tố nguy cơ chính của ung thư biểu mô tuyến dạ dày và u lympho MALT dạ dày; hầu hết ung thư dạ dày có liên quan đến nhiễm trùng
- Điểm chính: đa số người nhiễm không có triệu chứng lâu dài, nhiễm không có nghĩa chắc chắn bị ung thư dạ dày, nhưng là yếu tố nguy cơ có thể xử lý
Phổ biến ở Đài Loan như thế nào? Lây truyền ra sao
H. pylori rất phổ biến trên toàn cầu, Đài Loan cũng không ngoại lệ:
- Thường lây nhiễm từ thời thơ ấu, chủ yếu qua đường phân-miệng, miệng-miệng (như ăn chung, điều kiện vệ sinh, tụ tập gia đình)
- Tỷ lệ nhiễm ở người trưởng thành Đài Loan khoảng 30%, một số khu vực nguy cơ cao (như một số thôn bản bản địa) cao hơn – số liệu thay đổi theo nguồn và thời điểm, lấy số liệu mới nhất của Cục Y tế Quốc gia làm chuẩn
- Đa số người nhiễm không có triệu chứng, vì vậy thường chỉ biết qua xét nghiệm
Cách xét nghiệm? Sự khác biệt và lưu ý
Xét nghiệm chia làm hai loại: không xâm lấn và xâm lấn, độ chính xác và mục đích khác nhau:
- Test hơi thở urê (carbon-13/carbon-14): phát hiện 'nhiễm hoạt động hiện tại' với độ chính xác cao, cũng thường dùng để kiểm tra lại sau điều trị; xét nghiệm kháng nguyên phân có độ nhạy cao
- Xét nghiệm kháng thể máu: chỉ cho thấy 'đã từng tiếp xúc', sau diệt trừ vẫn có thể dương tính, không thích hợp để xác nhận nhiễm hiện tại hay đã khỏi
- Sinh thiết qua nội soi dạ dày (xâm lấn): có thể làm test urease nhanh, bệnh học mô và nuôi cấy vi khuẩn (nuôi cấy có thể phát hiện kháng thuốc)
- Lưu ý: sử dụng gần đây thuốc ức chế bơm proton (PPI), kháng sinh hoặc bismuth có thể gây âm tính giả trong test hơi thở/phân, thường cần ngừng thuốc theo chỉ định một thời gian (PPI khoảng 2 tuần, kháng sinh hoặc bismuth khoảng 4 tuần) trước khi xét nghiệm
Điều trị diệt trừ và nguy cơ ung thư dạ dày
'Diệt trừ (eradication)' là dùng thuốc loại bỏ vi khuẩn, là hành vi y tế do bác sĩ kê đơn:
- Tiêu chuẩn là phác đồ phối hợp: thuốc ức chế bơm proton (PPI) cộng hai hoặc nhiều kháng sinh (ba thuốc, hoặc bốn thuốc có bismuth), thời gian khoảng 10–14 ngày
- Kháng kháng sinh (đặc biệt là clarithromycin) là mối lo ngại ngày càng tăng, ảnh hưởng đến tỷ lệ thành công, do đó việc dùng thuốc phải do bác sĩ quyết định dựa trên tình trạng cá nhân và kháng thuốc địa phương, không nên tự ý mua thuốc
- Kiểm tra lại sau điều trị nên thực hiện khoảng 4 tuần sau khi hoàn thành liệu trình, và ngừng PPI khoảng 2 tuần theo chỉ định, dùng test hơi thở hoặc kháng nguyên phân để xác nhận (không dùng kháng thể máu)
- Bằng chứng cho thấy diệt trừ vi khuẩn có thể làm giảm nguy cơ ung thư dạ dày (lợi ích rõ hơn ở nhóm nguy cơ cao); chương trình diệt trừ quy mô lớn ở Mã Tổ, Đài Loan đã giảm tỷ lệ nhiễm từ khoảng 64% xuống còn khoảng 15%, tỷ lệ mắc ung thư dạ dày giảm khoảng 50% (Gut, 2021). Nhưng diệt trừ là 'giảm' chứ không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ
Ai cần xét nghiệm? Khuyến nghị trung lập
Việc có xét nghiệm và điều trị hay không nên do bác sĩ đánh giá dựa trên triệu chứng và nguy cơ:
- Các đối tượng có đồng thuận cao cần xét nghiệm: có loét dạ dày tá tràng hiện tại hoặc tiền sử, u lympho MALT dạ dày, sau cắt bỏ nội soi ung thư dạ dày sớm, và có tiền sử gia đình ung thư dạ dày (người thân bậc một) hoặc cư dân vùng nguy cơ cao
- Đối với người không triệu chứng, nguy cơ thông thường, việc sàng lọc đại trà phụ thuộc vào tình huống, chính sách đang phát triển – khuyến nghị thảo luận với bác sĩ, và dựa trên công bố mới nhất của Cục Y tế Quốc gia về phòng chống ung thư dạ dày (Đài Loan hiện chủ yếu nhắm vào nhóm nguy cơ cao)
- Tỷ lệ tái nhiễm sau khi diệt trừ thành công ở người lớn thường thấp; nhưng đây là quyết định y tế, lạm dụng kháng sinh sẽ làm tăng kháng thuốc, tuyệt đối không tự ý mua thuốc. Trang này cung cấp thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Nhiễm H. pylori có chắc chắn bị ung thư dạ dày không?
Không. Nó được IARC xếp vào nhóm 1 gây ung thư, là yếu tố nguy cơ chính của ung thư dạ dày, hầu hết ung thư dạ dày có liên quan đến nó; nhưng đa số người nhiễm không có triệu chứng lâu dài, nhiễm không có nghĩa chắc chắn bị ung thư. Nó là 'yếu tố nguy cơ có thể xử lý', việc có cần xét nghiệm và điều trị hay không nên do bác sĩ đánh giá dựa trên triệu chứng và nguy cơ. Trang này cung cấp thông tin trung lập, không phải lời khuyên y tế.
Xét nghiệm H. pylori như thế nào? Loại nào chính xác?
Các xét nghiệm không xâm lấn phổ biến gồm test hơi thở urê (carbon-13/carbon-14) và kháng nguyên phân, có thể phát hiện nhiễm hoạt động hiện tại với độ chính xác cao; test hơi thở cũng thường dùng để kiểm tra lại sau điều trị. Kháng thể máu chỉ cho thấy 'đã từng tiếp xúc', không xác nhận nhiễm hiện tại hay đã khỏi. Sinh thiết qua nội soi dạ dày là xâm lấn, có thể kết hợp làm bệnh học và nuôi cấy kháng thuốc. Sử dụng gần đây PPI, kháng sinh hoặc bismuth có thể gây âm tính giả, cần ngừng thuốc theo chỉ định trước khi xét nghiệm.
H. pylori có lây không? Lây qua đường nào?
Có. Nó thường lây nhiễm từ thời thơ ấu, chủ yếu qua đường phân-miệng, miệng-miệng, liên quan đến ăn chung, điều kiện vệ sinh và tụ tập gia đình, vì vậy người cùng nhà thường mang vi khuẩn. Tỷ lệ nhiễm ở người trưởng thành Đài Loan khoảng 30%, một số khu vực nguy cơ cao cao hơn (theo số liệu mới nhất của Cục Y tế Quốc gia). Đa số không có triệu chứng, thường chỉ biết qua xét nghiệm.
Diệt trừ H. pylori như thế nào? Sau diệt trừ có tái phát không?
Diệt trừ là phác đồ phối hợp do bác sĩ kê đơn: PPI cộng hai hoặc nhiều kháng sinh (ba thuốc hoặc bốn thuốc có bismuth), thời gian khoảng 10–14 ngày; do kháng kháng sinh gia tăng, việc dùng thuốc phải do bác sĩ quyết định, không tự ý mua thuốc. Sau khi hoàn thành khoảng 4 tuần, ngừng PPI khoảng 2 tuần, nên xét nghiệm lại bằng test hơi thở hoặc kháng nguyên phân để xác nhận. Tỷ lệ tái nhiễm sau khi diệt trừ thành công ở người lớn thường thấp.
Diệt trừ H. pylori thì không bị ung thư dạ dày nữa phải không?
Không thể nói như vậy. Bằng chứng cho thấy diệt trừ vi khuẩn có thể 'làm giảm' nguy cơ ung thư dạ dày, lợi ích rõ hơn ở nhóm nguy cơ cao – chương trình diệt trừ quy mô lớn ở Mã Tổ, Đài Loan đã làm giảm tỷ lệ mắc ung thư dạ dày khoảng 50% (Gut, 2021) – nhưng là giảm chứ không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ, vẫn cần chú ý các yếu tố khác và theo dõi định kỳ. Việc có diệt trừ và theo dõi sau đó, hãy thảo luận với bác sĩ.
Không có triệu chứng, có nên đi xét nghiệm H. pylori không?
Tùy vào nguy cơ cá nhân. Những đối tượng có đồng thuận cao cần xét nghiệm gồm: có loét dạ dày tá tràng hiện tại hoặc tiền sử, u lympho MALT dạ dày, sau cắt bỏ ung thư dạ dày sớm, hoặc có tiền sử gia đình ung thư dạ dày (người thân bậc một), cư dân vùng nguy cơ cao. Đối với người không triệu chứng, nguy cơ thông thường, việc sàng lọc đại trà vẫn đang trong quá trình phát triển chính sách; khuyến nghị thảo luận với bác sĩ và dựa trên công bố mới nhất của Cục Y tế Quốc gia về phòng chống ung thư dạ dày (Đài Loan hiện chủ yếu nhắm vào nhóm nguy cơ cao).
Trang này là tổng hợp thông tin trung lập, chỉ để tham khảo, không phải lời khuyên y tế, cũng không cấu thành bất kỳ cam kết chẩn đoán hay điều trị nào.